Kalıtım
Genetik: Anne, baba ve yavru
arasındaki benzerlik ve farklılıkların nedeni ile bu özelliklerin nesilden
nesile geçişini inceleyen bilim dalına genetik denir.
Karakter Oluşumu: Bir canlının
tüm özelliklerine birden "karakter" adı verilir. Canlının karakterini DNA
üzerindeki genler belirler. Yavru bireyde karakteri oluşturan genlerden biri anneden
diğeri babadan gelir, karakteri oluşturan bu gen çiftine "alel gen" adı
verilir.
Bir karaktere etki eden faktörler
aşağıdaki gibidir.
Kalıtım: Canlının anne ve
babasından üreme sırasında DNA aracılığıyla aldığı karakterlere kalıtım
denir.
Modifikasyon: Işık, ısı ve besin
gibi çevresel faktörlerin genleri etkilemesi ile canlıda oluşan karakterlere
modifikasyon adı verilir. Oluşan değişiklikler kalıtsal değildir, yani yavru bireye
aktarılmaz.
Mutasyon: Sıcaklık, kimyasal maddeler
ve radyasyon gibi çevresel faktörlerin genlerin yapısını bozması ile canlıda
oluşan karakterlere mutasyon denir. Vücut hücrelerinde oluşan mutasyon sadece
canlıyı etkiler kalıtsal değildir, üreme hücrelerinde oluşan mutasyon ise
kalıtsaldır ve yavru bireye aktarılır.
Varyasyon: Aynı türdeki canlılar
arasında mutasyon yada çevresel etkiler sonucunda oluşan farklılıklara varyasyon adı
verilir.
Adaptasyon: Canlının var olan
karakterinin bulunduğu ortama uyumsağlaması sonucu yaşamına devam edeilmesi olayına
adaptasyon adı verilir. Canlının var olan karakterinin oratama uyum sağlayamaması
canlının ölmesine neden olur bu olaya "doğal seçicilim" adı verilir.
Kalıtımla İlgili Bazı Terimler
Gen: Bir karakteri temsil eden ve bu
karakterin yavru döllere aktarılmasını sağlayan DNA parçasına gen adı verilir.
Alel Gen: Bir karakteri temsil eden
kromozomların karşılıklı bölgelerinde (lokuslarda) bulunan iki gen çiftine alel gen
adı verilir.
Çok Alellik: Aynı karakteri temsil
eden ikiden fazla gen bulunmasına çok alellik adı verilir.
Homolog Kromozom: Karşılıklı
bölgelerinde (lokuslarında) aynı karakteri temsil eden ve biri andan diğeri babadan
gelen iki gen bulunduran kromozomlara homolog kromozom denir.
Genotip: Bir canlının sahip olduğu
genler topluluğuna genotip adı verilir.
Fenotip: Bir canlının gözle
görülebilen tüm özelliklerine fenotip adı verilir.
Homolog Karakter (Arı Döl): Bir
kromozomun karşılıklı bölgelerinde (lokuslarında) aynı özellikte iki alel gen
bulunması olayına homolog karakter denir. Bu iki alel gen karakter oluşumunda aynı
yönde etki ederler.
Heterozigot Karakter (Melez Döl): Bir
kromozomun karşılıklı bölgelerinde (lokuslarında) farklı özellikte iki alel gen
bulunması olayına heterozigot karakter denir. Bu iki alel gen karakter oluşumunda zıt
yönde etki ederler.
Baskın Gen: Bir karakterin oluşumunda
etkisini her zaman gösteren gene baskın gen denir. Büyük harfle gösterilir.
Çekinik Gen: Bir karakterin oluşumda
ancak homozigot ise etkisini gösterebilen gene çekinik gen denir. Küçük harfle
gösterilir.
Bağımsız Gen: Bir çift kromozom
üzerinde sadece bir alel gen bulunması olayına bağımsız gen denir.
Bağlı Gen: Bir çift kromozom
üzerinde birden fazla alel gen bulunması olayına bağlı gen denir
Bağımsız Genlerin Gametlere
Aktarılması:
1. Homozigot Karakterlerde:
Homozigot karakterlerde her durumda bir gamet
oluşur ve oluşan gamet kromozom çiftlerinden bir tanesini alır.
2. Heterozigot Karakterlerde:
Bir çeşit heterozigot kromozomdan devamlı
iki çeşit gamet oluşur.
İki heterozigot kromozom çiftinden dört
çeşit gamet oluşur
Bağlı Genlerin Gametlere Aktarılması:
1. Homozigot Karakterlerde:
Homozigot karakterlerde her durumda bir
çeşit gamet oluşur.
2. Heterozigot Karakterlerde:
Heterezigot karakterlerde Krosing - Over olup
olmamasına bağlı olarak iki değişik şekilde gamet oluşumu gerçekleşir.
Krosing - Over'siz heterezigot karakterlerde
iki çeşit gamet oluşur
Krosing - Over'li heterezigot karakterlerde 2n
çeşit gamet oluşur.
Mendelin Çalışmaları:
Bu gün kullandığımız genetik biliminin
temelleri, kısa sürede çok döl veren bir tür olan bezelyeler üzerinde yaptığı
çalışmalarla Gregor Mendel tarafından atılmıştır.
Mendelin Elde Ettiği Sonuçlar:
1. Canlılarda kalıtsal özellikler
gen adı verilen elemanlar ile nesilden nesile taşınır.
2. Karakaterler birbirne benzeyen yada
farklı, biri anneden diğeri babadan gelen bir çift alel gen ile oluşur. Bu alel
genler farklı olursa biri baskın diğeri çekiniktir ve karakterin oluşumunda baskın
olan etkilidir
3. Melez genlerin kendi aralarında
çaprazlanmasında oluşacak bireyin genotipinin tam olarak bilinememesi ve yalnızca
oranlarının tahmin edilebilmesi, genlerin rasgele birleşmesi yüzündendir.
Genetik Çaprazlamalar:
Genetik çaprazlamada gametlerin genotiplaeri
belirlenir ve birbirleri ile kartezyen çarpım yapılarak oluşacak bireylerin genotip ve
fenotip oranları bulunur. Çaprazlama sonucunda oluşacak genotip ve fenotip
sonuçları "%" (yüzde) oranlar şeklinde belirlene bilinir.
Çaprazlama yapılırken takip edilmesi
gereken yol aşağıdaki gibidir.
1. Her gen için kullanılacak simgeler
belirlenir.
2. Genlerin bağımlı yada bağımsız
olduğu belirlenir.
3. Genlerin homolog kromozomlar
üzerindeki dizilimi gösterilip ataların genotipi yazılır.
4. Gametler oluşturulur.
5. Gametler birbiriyle çaprazlanarak
olası bireylerin genotiplari bulunur.
6. Bireydeki genotip ve fenotip
oranları belirlenir.
Monohibrit Çaprazlama: Tek bir
karakter bakımından iki gametin çaprazlanmasına monohibrit çaprazlama denir.
Örnek 1: Sarı ve yeşil reng alel
genine sahip iki bezelye tohumu gametinin birleşmesi ile oluşacak yeni tohumun
renklenmesi işleminde gerçekleşebilecek fenotip ve genotip oranlarını bulalım.
- Sarı renk yeşil renge göre baskın
olduğu için renkler aynı harfle gösterilecek, fakat baskın olan sarı renk büyük
çekinik olan yeşil renk küçük harfle gösterilecek
Sarı renk geni: S
Yeşil renk geni: s
Sonuç:
Fenotip Oranı: % 100 Sarı
Genotip Oranı: % 100 heterozigot
Örnek 2: Yukarıdaki tohum örneğini
gametlerin her ikisi de heterozigot ve sarı olacak şekilde değiştirerek yeniden
çözelim.
Sonuç:
Fonotip Oranı: %75 sarı , %25
yeşil
Genotip Oranı: %25 homozigot sarı,
%50 heterozigot sarı, %25 homozigot sarı
Dihibrit Çaprazlama: İki karakter
bakımından heterozigot iki gametin çaprazlanmasına dihibrit çaprazlama denir.
Örnek 3: Yukarıdaki tohum
örneğimize bir de uzunluk kısalık geni ekleyerek yeniden çözelim.
Sarı renk geni: S
Yeşil renk geni: s
Uzun boy geni: U
Kısa boy geni: u
Sonuç:
Fenotip Oranı: %100 Sarı Uzun
Genotip Oranı: %100 Heterozigot Sarı
Uzun
Eş (Eksik) Baskınlık: Eğer bir
karakter üzerine etki eden alel genlerin hepsi eşit etki gücüne sahipse, yani
birbirine göre baskınlık ve çekiniklik özellikleri yoksa bu olaya eş baskınlık
denir. Oluşan yeni bireyin fenotipi anne ve baba fenotiplerinden farklı olabilir.
Örnek: Yukarıdaki tohum örneğini
renklerden her ikisi de eşit baskınlıkta olacak şekilde yeniden çözelim.
Kırmızı renk geni: K
Beyaz renk geni: k
Sonuç:
Fenotip Oranı: %100 Pembe
Genotip Oranı: %100 heterozigot
pembe
|
